काठमाडौं । ‘स्वस्थ रहन दैनिक ८ घण्टा सुत्नुपर्छ’ भन्ने धारणा आम छ। राति कति बजे सुतियो र बिहान कति बजे उठियो भन्ने हिसाब गरेर धेरैले आफ्नो निद्रा पर्याप्त भए–नभएको निर्धारण गर्छन्।

तर स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार सबै मानिसका लागि निद्राको आवश्यकता एउटै हुँदैन। उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, जीवनशैली, कामको प्रकृति र निद्राको गुणस्तरअनुसार आवश्यक अवधि फरक पर्न सक्छ। त्यसैले स्वस्थ रहनका लागि ठ्याक्कै ७ वा ८ घण्टा नै सुत्नुपर्ने निष्कर्षमा मात्र सीमित हुन नहुने उनीहरूको भनाइ छ।

निद्रा किन महत्वपूर्ण छ ?

त्रिवि शिक्षण अस्पतालका मनोरोग विशेषज्ञ प्रा. डा. सरोजप्रसाद ओझाका अनुसार निद्रा शरीरको प्राकृतिक आवश्यकता हो। दिनभर काम गर्दा, हिँड्दा, सोच्दा तथा अन्य गतिविधिमा संलग्न हुँदा शरीर र मस्तिष्कले ऊर्जा खर्च गर्छन्। त्यसपछि शरीरलाई आराम आवश्यक पर्छ।

उनका अनुसार निद्राका क्रममा शरीर बाहिरबाट निष्क्रिय देखिए पनि भित्र विभिन्न जैविक प्रक्रिया सक्रिय हुन्छन्। शरीरका कोषिकाको मर्मतदेखि मस्तिष्कले दिनभर प्राप्त गरेका सूचनालाई व्यवस्थित गर्नेसम्म निद्राको भूमिका हुन्छ।

पर्याप्त निद्रा स्मरणशक्ति, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, मनोभाव र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीसँग समेत जोडिएको डा. ओझाको भनाइ छ।

सबैलाई एउटै अवधि आवश्यक हुँदैन

स्नायु रोग विशेषज्ञ डा. किशोर कुमारका अनुसार उमेरअनुसार निद्राको आवश्यकता फरक हुन्छ। बच्चा तथा किशोरकिशोरीलाई वयस्कको तुलनामा बढी निद्रा आवश्यक पर्छ।

वयस्कमा पनि कामको प्रकृति, स्वास्थ्य अवस्था, शारीरिक तथा मानसिक अवस्था र निद्राको गुणस्तरअनुसार आवश्यकता फरक हुन सक्ने भएकाले निद्रालाई घडीको अंकमा मात्र सीमित गर्न नहुने उनको भनाइ छ।

१८ देखि ६० वर्ष उमेरका स्वस्थ वयस्कलाई नियमित रूपमा कम्तीमा ७ घण्टा निद्रा लिन सिफारिस गरिएको छ। तर यसको अर्थ सबैले ठीक ७ वा ८ घण्टा नै सुत्नुपर्छ भन्ने होइन। पर्याप्त र नियमित निद्रा मुख्य विषय भएको स्रोतमा उल्लेख छ।

४–५ घण्टा निद्रा पर्याप्त हुन्छ ?

‘मलाई ४–५ घण्टा निद्रा नै पुग्छ’ भन्नेहरू पनि छन्। तर लामो समयसम्म कम निद्रा लिने बानीलाई सामान्य मान्न नहुने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

मनोचिकित्सक डा. वासुदेव कार्कीका अनुसार निद्रा नपुग्दा थकान, झर्को, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ र स्मरणशक्तिमा असर देखिन सक्छ। निद्राको कमीले गम्भीर दुर्घटनाको जोखिम बढाउन सक्ने तथा वृद्धहरूमा लडेर हड्डी भाँचिने समस्या बढ्न सक्ने उनको भनाइ छ।

यद्यपि, स्वाभाविक रूपमा अरूभन्दा कम निद्रा आवश्यक पर्ने दुर्लभ अवस्था र बाध्यताका कारण कम सुत्ने मानिसलाई एउटै रूपमा हेर्न नहुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

निद्रा नपुग्दा शरीरमा असर

निद्राका क्रममा शरीरले दिनभरको थकानबाट आफूलाई पुनः तयार गर्ने र मस्तिष्कले प्राप्त सूचनालाई व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया हुन्छ।

डा. प्रतीक किशोरका अनुसार पर्याप्त निद्रा नपुग्दा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या बढ्न सक्छन्। लामो समयसम्म निद्राको कमी हुँदा मुटु तथा रक्तनलीसँग सम्बन्धित समस्या र रगतमा चिनी नियन्त्रण गर्ने प्रक्रियामा समेत असर पर्न सक्ने बताइएको छ।

निद्रा र जैविक बुढ्यौलीबीचको सम्बन्धबारे भएका अध्ययनले पनि निद्राको महत्व देखाएका छन्। अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका शोधकर्ताले ६१ देखि ८६ वर्ष उमेरका २९ जना वृद्धवृद्धामा गरेको एक अध्ययनमा फरक अवधिको निद्रापछि शरीरमा देखिएका परिवर्तनको अध्ययन गरिएको थियो।

अध्ययनमा एक रात करिब चार घण्टा मात्र सुताइएका सहभागीको रगत परीक्षण गर्दा केही कोषिकामा क्षति र समयभन्दा अगाडि बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित लक्षण देखिएको उल्लेख छ। तर एक रात कम सुत्दैमा मानिस तत्काल बूढो हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने अध्ययनकर्ताको भनाइ छ।

धेरै सुत्नु पनि सधैं फाइदाजनक होइन

निद्रा कम हुनु मात्र समस्या होइन, धेरै सुत्नु पनि सधैं स्वस्थकर हुन्छ भन्ने छैन।

स्रोतमा उल्लेख गरिएको सन् २०२६ को नेचरमा प्रकाशित अध्ययनले कम निद्रा र ८ घण्टाभन्दा बढी निद्रा दुवैलाई केही जैविक उमेर तथा रोगसम्बन्धी जोखिमसँग जोडेको छ। अध्ययनमा निद्रा अवधि र केही स्वास्थ्य जोखिमबीच ‘यू’ आकारको सम्बन्ध देखिएको उल्लेख छ।

तर बढी सुत्ने मानिसमा स्वास्थ्य समस्या देखिनु भनेको धेरै निद्राले नै समस्या निम्त्याएको हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने अध्ययनकर्ताहरूले बताएका छन्। कुनै व्यक्ति स्वास्थ्य समस्याका कारण बढी सुतिरहेको पनि हुन सक्ने भएकाले यसलाई कारण–परिणामका रूपमा बुझ्न हतार गर्न नहुने उल्लेख छ।

त्यसो भए कति घण्टा सुत्ने ?

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यसको एउटै निश्चित उत्तर छैन। त्यसैले ‘७ घण्टा पुग्यो कि पुगेन’ वा ‘८ घण्टा भयो कि भएन’ भन्ने अंकमा मात्र ध्यान दिनुभन्दा निद्रा पर्याप्त र गुणस्तरीय छ कि छैन भन्ने हेर्नुपर्ने हुन्छ।

बिहान उठ्दा ताजगी महसुस हुन्छ कि हुँदैन, दिनभर असामान्य रूपमा निद्रा लाग्छ कि लाग्दैन, राति पटक–पटक निद्रा टुट्छ कि टुट्दैन तथा घुर्ने वा सास रोकिने समस्या छ कि छैन भन्ने संकेत पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

सात घण्टा सुतेपछि बिहान सहज रूपमा उठ्न सकिन्छ, दिनभर निद्रा लाग्दैन, काममा ध्यान केन्द्रित हुन्छ र असामान्य थकान हुँदैन भने त्यो निद्रा पर्याप्त हुन सक्छ।

तर ७–८ घण्टा सुतेर पनि दिनभर निद्रा लागिरहने, अत्यधिक थकान हुने, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने वा बिहान उठ्न समस्या हुने अवस्था छ भने निद्राको अवधि मात्र होइन, निद्राको गुणस्तर र स्वास्थ्य अवस्थाबारे पनि ध्यान दिनुपर्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ।